Badacz uzyskuje interesujące go informacje najczęściej od ludzi starszych, którzy wychowywali się w czasach, kiedy muzyka towarzyszyła życiu codziennemu, stanowiła najpopularniejszą formę rozrywki oraz przekazywana była oralnie z pokolenia na pokolenie. Kontakt z takimi osobami jest niezwykle cenny – pozwala nie tylko poszerzyć wiedzę, ale także lepiej zrozumieć historię, tradycję i kulturę badanego obszaru.

Przygotowanie do wyjazdu

Wbrew temu, co mogłoby się wydawać, praca etnomuzykologa to nie tylko fascynujące spotkania z muzykami i śpiewakami, ale także wiele godzin spędzonych w bibliotekach i archiwach. Zorganizowanie i przeprowadzenie badań w terenie wymaga odpowiedniego przygotowania. Pierwszym i podstawowym krokiem jest określenie obszaru, na którym badania mają się odbywać, a następnie zgromadzenie materiałów na jego temat. Etnomuzykologa interesować powinna historia, geografia, demografia badanego terenu, grupy etnograficzne, które go zamieszkują, ich religia, kultura oraz szeroko pojęte tradycje muzyczne. Powinien zaopatrzyć się w dość dokładne i aktualne mapy, które pozwolą mu dobrze zaplanować wyjazd i zaoszczędzić czas. Od strony muzycznej konieczne jest sprawdzenie czy w miejscowościach, które ma zamiar odwiedzić, wykonane już były wcześniej nagrania, a jeśli tak – zapoznanie się z nimi i z ewentualnymi publikacjami na ten temat. W trakcie pracy etnomuzykolog może się posługiwać przygotowanym wcześniej zestawem pytań podstawowych, tzw. ankietą. Najlepiej jednak jeśli zna je na pamięć i nie musi korzystać z notatek, gdyż może to wprowadzać zbyt oficjalną atmosferę podczas rozmowy. W czasie wywiadu niezbędny jest sprzęt do rejestracji dźwięku i obrazu, który powinien być używany dyskretnie, aby nie peszyć Informatora.

Praca w terenie

Podczas pierwszych dni badań należy przeprowadzić rozpoznanie w terenie czyli, poprzez rozmowy ze spotkanymi w wioskach ludźmi, zdobyć informacje o mieszkających w okolicy muzykach i śpiewakach. Szukając jak najstarszego repertuaru etnomuzykolog powinien kierować się do osad oddalonych od miast i głównych dróg, gdyż istnieje większe prawdopodobieństwo, że taki materiał tam właśnie został przechowany. Rozmowę z Informatorem najlepiej zacząć od spraw ogólnych – przedstawić się, krótko wyjaśnić powody i cel przybycia oraz stopniowo zacząć pytać o tradycje muzyczne. Najwygodniej jest, gdy wywiad prowadzony jest przez dwie osoby. Jedna koncentrować się wtedy może na osobie Informatora, gdyż bardzo istotne jest, żeby nawiązać z nim przyjacielski kontakt, kontrolując jednocześnie przebieg rozmowy. Druga może tymczasem robić notatki i czuwać nad sprzętem nagrywającym. Jeśli istnieje taka możliwość, to dobrze jest jeśli cały wywiad, a nie tylko muzykę, można zarejestrować. Często bowiem po przesłuchaniu nagranego materiału okazuje się, że wypowiedzi, które wcześniej uznaliśmy za mało istotne, mają jednak większe znaczenie.

Wywiady wyglądają różnie w zależności od osoby, z którą są prowadzone. Najczęściej spotkać można muzyków lub śpiewaków specjalizujących się w określonym repertuarze, np.: pieśniach religijnych, weselnych, pogrzebowych, adekwatnie do funkcji jaką dana osoba pełni w społeczności. Pamiętać należy, aby zapytać o dane osobowe Informatora, jego pochodzenie i źródła repertuaru, co pozwoli na dokładniejszą klasyfikację nagrań.

Po wywiadzie

Bardzo korzystne jest sporządzanie raportów z wykonanej pracy bezpośrednio po każdym dniu badań, czyli wtedy, gdy pamięć jest najświeższa. Ułatwi to uporządkowanie zebranych informacji i przygotowanie się do kolejnego wywiadu. Klasyczny raport zawiera informacje na temat Informatora, prowadzącego wywiad, używanego sprzętu, miejsca i czasu nagrania, zarejestrowanego repertuaru oraz zwyczajów i obrzędów, a ponadto spis terminów używanych przez rozmówcę. Dobrze jest także opisać nośniki, na których nagrywana była muzyka.

Opracowanie zebranego materiału

Następstwem wyjazdu terenowego powinno być opracowanie zgromadzonych nagrań i informacji. Materiał muzyczny najlepiej jest skopiować i dokładnie opisać. Do niedawna do każdej taśmy czy innego nośnika sporządzano spikerki zawierające metrykę (data i miejsce nagrania, nazwiska wykonawców i prowadzącego badania) oraz spis kolejnych incypitów pieśni czy tytułów nagranych utworów. W dobie nowoczesnych technik komputerowych stosuje się także elektroniczne bazy danych czy katalogi. Tak przygotowany zbiór nagrań jest już przygotowany do analizy muzycznej.

Podsumowanie

Niniejszy tekst stanowi bardzo skrótowy i ogólny opis działalności etnomuzykologa w zakresie rejestracji muzyki ludowej. Przebieg badań terenowych omówiony jest w nim jedynie od strony czysto technicznej, przy pominięciu wielu aspektów, które decydują o niezwykłości tej pracy. Nie jest w nim poruszone zagadnienie metod stosowanych podczas prowadzenia wywiadu ani problemów jakie często w jego trakcie się pojawiają. Nie opisuje on także więzi jakie zawiązują się pomiędzy wykonawcą a badaczem ani atmosfery panującej podczas wywiadów. Stanowi zatem jedynie zbiór wskazówek, które pomóc mogą przyszłym zbieraczom muzyki ludowej.