Interesującym przypadkiem jest portugalskie fado. Z jednej strony uznawane jest bowiem za muzykę tradycyjną (chociaż nie narodową), z drugiej natomiast jego korzenie tkwią w kulturze miejskiej. A w potocznym wyobrażeniu muzyka tradycyjna (lub nawiązująca do takiej) jest nierozerwalnie związana ze wsią, z tym, co blisko natury, z innym niż miejski trybem życia. Tymczasem fado śpiewano w miastach, prawdopodobnie dlatego repertuar nie był uzależniony od pór roku, pracy na roli i wielu innych czynników, które na wsi determinowały człowieka. Z pewnością wpłynęło to na formę portugalskich pieśni, ich treść, skład zespołu wykonawców i sposób wykonania.

Interesujące jest pytanie, w jakiej postaci fado pojawiło się i jest prezentowane na scenie międzynarodowej. Przy próbie odpowiedzi dobrym przykładem może okazać się twórczość Mísi, która jest znana również poza granicami swego kraju. W pracy tej przedstawię płytę Canto, wydaną kilka lat temu we Francji. Analizując utwory na niej zawarte pokażę, jak dziś artyści nawiązujący do tradycji mogą zdobywać popularność, nie tracąc przy tym tego, co istotne w muzyce danego kraju czy regionu, którą wykonują. Najpierw jednak ogólnie omówię fado i historię jego powstania, następnie zaprezentuję postać Mísi i wtedy przejdę do bardziej szczegółowej analizy jej albumu.

Fado po portugalsku oznacza fatum, los, przeznaczenie. Jako gatunek muzyczny pojawiło się w XIX wieku w biednych portowych dzielnicach portugalskich miast. Niektórzy twierdzą, że trafiło do Portugalii dzięki afrykańskim niewolnikom, przywiezionym do kraju przez żeglarzy. Ponieważ ich taniec zwany fado był zakazany, zaczęli śpiewać. Dlatego właśnie nieodłącznym elementem tej muzyki jest wyrażanie saudade, czyli tęsknoty. Początków fado można też upatrywać w smutnych, melodyjnych pieśniach śpiewanych przez samych żeglarzy lub rybaków, tęskniących za domem podczas długich rejsów. Na początku XX wieku fado stało się nieodłącznym elementem życia lizbońskiej klasy pracującej. Było wykonywane dla przyjemności, ale traktowano je również jako muzykę przynoszącą ulgę w cierpieniu. Wieczorami i późną nocą można było usłyszeć jego dźwięki w tawernach i na rogach ulic starych, biednych dzielnic Lizbony. Dziś mówi się o dwóch różnych stylach fado. Pierwszym jest miejska odmiana z Lizbony, drugim – fado z Coimbry, cieszące się uznaniem wśród studentów i profesorów.

Tematyka pieśni fado dotyczy takich problemów jak przeznaczenie, zdrada, śmierć czy rozpacz. Nastrój utworów znajduje swój wyraz w wyglądzie i zachowaniu wokalisty, określanego jako fadista. Zazwyczaj śpiewa kobieta, która, ubrana na czarno, nieruchomo stoi przed muzykami, emocje wyrażając głosem, gestami i mimiką twarzy. Zupełnie inne jest wspomniane już fado z Coimbry, mające swoje korzenie w średniowiecznych pieśniach. Tutaj głównym motywem jest miłość, przyjaźń i nostalgia. Ta „uniwersytecka” odmiana osiągnęła szczyt popularności w latach 50. i 60., gdy tacy artyści jak Carlos Paredes zaczęli tworzyć nowe teksty i muzykę, których zasięg ograniczony był do kręgu studenckiego.

Tradycyjnie fado wykonywane jest przez jednego wokalistę przy akompaniamencie dwóch gitar: 12-strunowej gitary portugalskiej (będącej lokalną adaptacją gitary angielskiej, która rozpowszechniła się w Lizbonie i Coimbrze, gdzie została przystosowana do akompaniowania fado) o pudle rezonansowym w kształcie gruszki oraz violi (czyli inaczej występującej w wielu lokalnych wariantach gitary) de fado. W ostatnich latach w nagraniach wykorzystuje się także inne instrumenty: może to być fortepian, skrzypce lub akordeon.

Mísia, czyli Susana Aguiar, to pochodząca z Porto artystka, która wychowała się w rodzinie tancerzy i muzyków. Kiedy zmuszona do przerwania studiów wyjechała do Barcelony, zaczęła zapoznawać się z nowymi tendencjami artystycznymi panującymi w mieście. Być może właśnie wtedy oddalenie od rodzinnego domu i saudade, czyli tęsknota, dały o sobie znać, przypominając o własnych kulturowych korzeniach. Tak pojawiła się myśl o fado, która później skłoniła artystkę do zajęcia się tym gatunkiem.

Rok 1990 był decydujący dla Mísi: wróciła do Portugalii i zaczęła poważnie traktować swą przygodę z tradycyjną muzyką tego kraju. W Lizbonie podjęła współpracę z muzykami, kompozytorami i autorami tekstów. Sława Amálii Rodrigues, która królowała w portugalskim fado w drugiej połowie XX wieku oraz wzrastające zainteresowanie tzw. world music najprawdopodobniej były decydującymi czynnikami, które wpłynęły na popularność muzyki portugalskiej, a – co za tym idzie – na sukces artystyczny Mísi.

Pierwsza płyta pt. Mísia została wydana w 1991 roku. Od tamtego czasu artystka regularnie nagrywa i wydaje albumy. Jej międzynarodowa kariera zaczęła się w połowie lat 90., gdy wyszedł krążek Tanto Memnos Tanto Mais i pierwszy raz na żywo mogła ją usłyszeć francuska publiczność, która szczególnie ukochała sobie portugalską pieśniarkę. Mísia występowała w wielu prestiżowych miejscach na świecie, m. in. w Town Hall w Nowym Jorku, w Filharmonii Berlińskiej, w Palacio de Los Congresos w Madrycie. Z płytą Ritual, która pojawiła się w 2001 roku, Mísia powróciła do tradycyjnego fado, wykonywanego przy akompaniamencie gitary portugalskiej oraz gitary fado. Autorami tekstów pieśni, które wykonuje, są najwięksi portugalscy poeci, tacy jak Fernando Pessoa, António Botto czy Natália Correia oraz współcześni twórcy, którzy piszą specjalnie dla niej.

Płyta Canto została wydana w 2003 roku przez Warner Jazz France. Inspiracją stała się muzyka portugalskiego kompozytora Carlosa Paredesa oraz teksty, które napisali Vasco Graça Moura, Sérgio Godinho i Pedro Tamen. Sama artystka twierdzi, że krążek nie jest typowym przykładem fado, ponieważ zachowanie elementów tradycyjnej muzyki portugalskiej łączy się tu z jednoczesnym dążeniem do uniwersalności. Canto jest interesującym przykładem tego, jak muzykę danego kraju można połączyć z „obcymi” elementami, takimi jak nietypowe dla niej instrumenty czy rytmy tańców z odległych kultur. Dowodzi też, że elementy te można przedstawić, nie odcinając się od własnej tradycji.

Autorem słów ośmiu utworów, które pojawiają się na płycie, jest Vasco Graça Moura. Powstały specjalnie dla Mísi, można więc przypuszczać, że były pisane z myślą o barwie, ekspresji i sile wyrazu jej głosu. Ponadto, Moura musiał wykazać się zrozumieniem wybranej przez pieśniarkę muzyki Paredesa, co oznaczało pisanie poezji o nieregularnej budowie wersów. Trzy teksty są autorstwa innych poetów. Jedną balladę napisała Marquesa de Alorna, a ostateczne brzmienie nadał jej Moura, by dostosować rytm wiersza do muzyki; Sérgio Godinho i Pedro Tamen są autorami pozostałych dwóch.

Pieśni, które śpiewa Mísia, są utworami o losie, bolesnej miłości, cierpieniu, a także o morzu. Wyrażają saudade, czyli tęsknotę, w ten sposób nawiązując do tradycyjnego fado. Można stwierdzić, że pod tym względem zbliżają się one do muzyki z Lizbony, ponieważ właśnie tam pieśniarze poruszali podobne problemy. Należy jednak pamiętać, że większość tekstów została napisana na zamówienie, dla tej konkretnie artystki i z myślą o tej płycie. Ich treść jest więc świadomym nawiązaniem do tradycji, a nie wynikającym z niej naturalnie stałym elementem pieśni.

Canto nie jest przykładem „czystego” fado nie tylko pod względem podejścia do tekstu, lecz także w warstwie muzycznej. Posiada bowiem cechy, świadczące o swobodnym potraktowaniu muzyki tradycyjnej. Powstaje więc pytanie, jak owo podejście do tradycji się objawia. Uwagę zwraca już sam skład instrumentalny. Na charakterystycznych dla fado gitarach (portugalskiej i violi de fado) grają José Manuel Neto i Carlos Manuel Proença, a gościnnie występuje Manuel Rocha – skrzypek. Oprócz trzech portugalskich muzyków, w realizacji płyty wziął udział kwintet smyczkowy z Camerata de Bourgogne: Jean-François Corvaisier na skrzypcach, Laurent Lagarde na wiolonczeli, Alain i Valérie Pelissier na altówkach oraz Pierre Sylvan na kontrabasie. Obsada sugeruje, że artyści nadali płycie rys bardziej „klasyczny”. Rzeczywiście, instrumenty smyczkowe sprawiają, że odnosi się wrażenie „kameralności” tej muzyki: lepiej słuchałoby się jej w niewielkiej sali koncertowej niż na ulicy lub w tawernie. Mísia nie poprzestała na zwróceniu się ku klasyce, o czym świadczy obecność na płycie Henri Angela, artysty specjalizującego się w muzyce arabskiej i renesansowej. Pojawia się on nie tylko jako aranżer i reżyser dźwięku, lecz także nadaje orientalny, a zarazem dawny charakter drugiej wersji Ah Não, grając na cytrze.

Jak pisze sama Mísia, jeśli fado to sposób odczuwania lub stan umysłu, to bez wątpienia ta płyta jest nagraniem fado, chociaż same melodie – nie. Warto byłoby wobec tego zwrócić uwagę na twórcę owych melodii. Carlos Paredes urodził się w Coimbrze w 1925 roku, zmarł w 2004. Był gitarzystą często uznawanym za jednego z najbardziej utalentowanych portugalskich muzyków XX wieku. Współpracował z wieloma artystami, m. in. komponował dla wspomnianej już tutaj portugalskiej pieśniarki fado, Amálii Rodrigues. Chociaż melodie wykorzystane w albumie, jak twierdzi Mísia, nie są typowymi melodiami fado, to jednak napisane zostały przez kompozytora, który fado również tworzył. Poza tym wykonuje je artystka od lat związana z tym gatunkiem.

Kluczowe dla całej kwestii jest rozstrzygnięcie, jak w ogóle dziś traktować fado. Jeśli uznamy je za muzykę tradycyjną charakterystyczną dla danego regionu, która musi wykazywać pewną ciągłość historyczną, to łatwo się zgodzić, że omawiana tu płyta nie odpowiada takiemu założeniu. Jeśli jednak dojdziemy do wniosku, że termin ten ma szersze znaczenie, to odbiegająca od schematu twórczość artystów, którzy wykonują również tradycyjne fado, może zostać uznana za jego współczesną „wersję”. Wówczas płyta Canto mogłaby funkcjonować jako przykład nowego podejścia do fado. Ta druga interpretacja wydaje się bardziej interesująca, szczególnie, że w rzeczywistości nie ma jednego obowiązującego wyjaśnienia tego pojęcia. „Jest 40 definicji fado”. Jedna z nich określa je jako „czystą ekspresję portugalskiej duszy”, a jest to definicja bardzo ogólna i może obejmować muzykę wielce różnorodną pod względem stylistycznym. Carlos Saura, którego najnowszy film Fados. nakręcony w 2007 roku. właśnie wchodzi do kin, przyznaje, że nie potrafi wytłumaczyć, czym miałoby być saudade wyrażane przez fado. „Podobno to jedno z czterech czy pięciu słów w Europie, które nie mają bezpośredniego odpowiednika w innych językach”.

Biorąc pod uwagę powyższe stanowisko, mniejsze zdziwienie budzi obecność na płycie kwintetu smyczkowego, rytm nubijskiego tańca z południa Egiptu w Tia Minha Gentil, perski rytm na początku Nenhum Sonho se Entrega à Chegada, czy następujący po nim w tym samym utworze renesansowy taniec. Jeśli ekspresję potraktujemy jako jeden z najważniejszych elementów fado, natomiast inne cechy stylistyczne – za mniej istotne, to bez wątpienia utwory z „Canto” można do tego gatunku zaliczyć. Należy przy tym jednak pamiętać, że w dalszym ciągu nie będą jego typowym przykładem.

Kontekst, w jakim umieszcza się płytę Mísi, także zasługuje na uwagę. Od pojawienia się na scenie Amálii Rodrigues minęło wiele lat, młodzi wykonawcy fado mieli więc sporo czasu, by nawiązując do wielkiej poprzedniczki, jednocześnie wypracować swój własny, specyficzny styl. Charakterystyczne dla tych poszukiwań jest przede wszystkim zwiększenie lub zróżnicowanie obsady. Obowiązkowe są gitary (portugalska i viola de fado), ale czasem dołącza do nich akustyczna gitara basowa. Coraz częstszym zjawiskiem jest wykorzystywanie kameralnego zespołu smyczkowego, co w połączeniu z instrumentami szarpanymi, jakimi są gitary, poszerza barwę zespołu i czyni dźwięk bardziej interesującym. Oprócz Mísi z takim składem występuje m. in. Mafalda Arnauth, Cristina Branco (u której słyszy się także fortepian) czy chyba najbardziej znana międzynarodowej publiczności Mariza.

Wynika z tego, że omawianą tu płytę Mísi można uznać za rezultat jej własnego, twórczego podejścia do portugalskiego fado. Canto da się więc słuchać na dwa sposoby: jako płytę zawierającą współczesne nagrania muzyki tradycyjnej lub jako krążek powstały w wyniku inspiracji czyjąś twórczością, bez związku z muzyką korzeni. Jednak najważniejsze chyba jest to, co na temat twórczości Mísi mówi Carlos Saura. „My, Hiszpanie, jesteśmy jednocześnie blisko i daleko Portugalii, naszego bratniego kraju. Wśród wszystkich tych rzeczy, które nas zbliżają, jest muzyka. Dorastałem z portugalskimi fado, saudade. Kiedy Misia śpiewa, trafia prosto do mojego serca. Ma to coś, co w moim kraju nazywają »duende«, a co jest mieszanką osobowości, talentu, głosu i – ponad wszystko – delikatności i wrażliwości”.

Bibliografia

• Castelo-Branco Salwa El-Shawan, Portugal [w:] The Garland Encyclopedia of World Music, vol. 8, red. Timothy Rice,
• James Porter, Chris Goertzen, Garland Publishing, New York and London 2000,
• Saura Carlos, 40 definicji fado, rozm. przepr. Ewa Haczyk [w:] „Wysokie Obcasy”, 2008 nr 16 (469),
• Mísia, Canto, Warner Jazz France, 2003,
• Strony internetowe [stan z dnia 10 maja 2008]:
  • http://www.tygodnikforum.pl/forum/index.jsp?place=Lead10&news_cat_id=249&news_id=4022&layout=1&forum_id=2025&page=text
  • http://www.erajazzu.eu/site/index.php/archiwum/86
  • http://en.wikipedia.org/wiki/Carlos_Paredes
  • http://aart.pl/koncerty/misia.php
  • http://worldmusiccentral.org/staticpages/index.php/fado
  • http://www.worldmusiccentral.org/artists/artist_page.php?id=1501
  • http://www.culture.pl/pl/culture/artykuly/wy_in_koncert_misia_fado_warszawa